ವರ್ಗ: ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನ | ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ | ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು | KPSC | UPSC | FDA | SDA
1. ಪರಿಚಯ (Introduction)
ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿ, ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯೇ ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (Election Commission of India – ECI).
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಲೋಕಸಭೆ, ರಾಜ್ಯಸಭೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತುಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಅರ್ಹ ಮತದಾರನಿಗೂ ಮತದಾನದ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು.
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು, ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು, ಚುನಾವಣಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ನಡುವೆ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಎಂದರೇನು?
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XVರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಿ 324 ಆಗಿದೆ.
ಈ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಸತ್ತು, ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಮಂಡಲಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ತಯಾರಿ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ನಿರ್ದೇಶನ ಹಾಗೂ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಲಾಖೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ತನ್ನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಸ್ಥಾಪನೆ: 25 ಜನವರಿ 1950
ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ: ನಿರ್ವಾಚನ್ ಸದನ್, ಅಶೋಕ ರಸ್ತೆ, ನವದೆಹಲಿ.
ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ: ಮುಕ್ತ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು.
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿ 25ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನವನ್ನು (National Voters' Day) ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2011ರಿಂದ ಈ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. 25 ಜನವರಿ 1950ರಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಈ ದಿನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
3. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಇತಿಹಾಸ
ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನದ ತತ್ವವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.
ಈ ತತ್ವದ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಹ ವಯಸ್ಸನ್ನು ತಲುಪಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಯಾವುದೇ ತಾರತಮ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಇರಬೇಕು.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ 25 ಜನವರಿ 1950ರಂದು ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು
1950 – ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ಥಾಪನೆ
25 ಜನವರಿ 1950ರಂದು ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.
1951–52 – ಮೊದಲ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ
ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ 1951–52ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಚುನಾವಣೆಯು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಘಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು.
1982 – EVM ಬಳಕೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗ
ಕೇರಳದ ಪರೂರ್ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮತಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.
1989 – ಬಹುಸದಸ್ಯ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಯೋಗ
16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1989ರಂದು ಇಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ 1990ರಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಯಿತು.
1993 – ಬಹುಸದಸ್ಯ ಆಯೋಗದ ಪುನರಾರಂಭ
1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1993ರಂದು ಮತ್ತೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಬಹುಸದಸ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.
2011 – ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನ
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ಥಾಪನಾ ದಿನವಾದ ಜನವರಿ 25ನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತು.
2013 – VVPAT ಪರಿಚಯ
ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ನ ನೊಕ್ಸೆನ್ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ VVPAT ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು.
2023 – ಹೊಸ ನೇಮಕಾತಿ ಕಾಯ್ದೆ
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ, ಸೇವಾ ಷರತ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2023ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು.
4. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಿಗಳು
ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XVರಲ್ಲಿ (Part XV) ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಈ ಭಾಗವು ವಿಧಿ 324ರಿಂದ 329ರವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ವಿಧಿ 324 – ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಗಳು
ಇದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ.
ಈ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ:
- ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ (Superintendence).
- ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನ (Direction).
- ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ (Control).
- ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳ ತಯಾರಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ.
ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಲ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಈ ವಿಧಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ವಿಧಿ 325 – ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ
ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಜನಾಂಗ ಅಥವಾ ಲಿಂಗದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಾರದು.
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಇರಬೇಕು.
ವಿಧಿ 326 – ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು
ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳು ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಬೇಕು.
ಪ್ರಸ್ತುತ 18 ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನ ಅರ್ಹ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಮತದಾರರಾಗಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ವಿಧಿ 327 – ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರ
ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಸತ್ತು ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ವಿಧಿ 328 – ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಮಂಡಲದ ಅಧಿಕಾರ
ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಮಂಡಲವು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ವಿಧಾನಮಂಡಲ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು.
ವಿಧಿ 329 – ಚುನಾವಣಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧ
ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಚುನಾವಣಾ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು (Election Petition) ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
5. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ರಚನೆ (Composition)
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಬಹುಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 324ರ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಕೆಳಗಿನ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು:
- ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (Chief Election Commissioner – CEC).
- ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (Election Commissioners – ECs).
ಪ್ರಸ್ತುತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಹುಸದಸ್ಯ ಮಾದರಿಯಿದೆ.
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರೂ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು:
- ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುವುದು.
- ಚುನಾವಣಾ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮನ್ವಯ.
- ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ.
- ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು.
- ಚುನಾವಣಾ ಆಡಳಿತದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು.
ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಅವರು ವಿವಿಧ ಚುನಾವಣಾ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆಯೋಗದ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 324(4)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಬಹುದು.
ಇವರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
6. ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ
ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮೂಲ ವಿಧಿ 324(2) ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (ನೇಮಕಾತಿ, ಸೇವಾ ಷರತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ) ಕಾಯ್ದೆ, 2023 ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ.
6.1 ಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿ (Search Committee)
ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು ಸಚಿವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುವ ಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಮಿತಿಯು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಐದು ಅರ್ಹ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
6.2 ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿ (Selection Committee)
ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ.
- ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ – ಅಧ್ಯಕ್ಷರು.
- ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯವರು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಒಬ್ಬ ಸಚಿವರು.
- ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು.
ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
6.3 ಅಂತಿಮ ನೇಮಕಾತಿ
ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಅಥವಾ ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅರ್ಹತೆಗಳು
2023ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು:
- ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ಅಥವಾ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರಬೇಕು.
- ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
- ಚುನಾವಣಾ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
7. ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಷರತ್ತುಗಳು
2023ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಆರು ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ 65 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು ತಲುಪುವವರೆಗೆ – ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮರುನೇಮಕಾತಿಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಪದಚ್ಯುತಿ
ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕಾರಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸಬಹುದು.
ಅಂದರೆ:
- ಸಾಬೀತಾದ ದುರ್ವರ್ತನೆ (Proved Misbehaviour).
- ಅಸಮರ್ಥತೆ (Incapacity).
ಈ ಕಾರಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಪದಚ್ಯುತಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಇದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಪದಚ್ಯುತಿ
ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಶಿಫಾರಸು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
8. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳು
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
8.1 ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು.
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ:
- ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ.
- ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ.
ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಫಲಿತಾಂಶ ಘೋಷಣೆಯವರೆಗಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಆಯೋಗ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
8.2 ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ತಯಾರಿ
ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲು ಅರ್ಹರಾದ ನಾಗರಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಹೊಸ ಮತದಾರರ ಸೇರ್ಪಡೆ, ಹೆಸರುಗಳ ತಿದ್ದುಪಡಿ, ವಿಳಾಸ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಹವಲ್ಲದ ನಮೂದುಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
8.3 ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು
ಚುನಾವಣೆಯ ದಿನಾಂಕ, ನಾಮಪತ್ರ ಸಲ್ಲಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನ, ನಾಮಪತ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆ, ನಾಮಪತ್ರ ಹಿಂಪಡೆಯುವ ದಿನಾಂಕ, ಮತದಾನದ ದಿನ ಮತ್ತು ಮತ ಎಣಿಕೆಯ ದಿನಾಂಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
8.4 ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನೋಂದಣಿ
ಜನಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 1951ರ ಕಲಂ 29A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ನಿಗದಿತ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
8.5 ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು
ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಚುನಾವಣಾ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅನ್ವಯಿಸುವ ನಿಯಮಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ನಿಯಮಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
8.6 ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವುದು
ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆಯೋಗ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತದಾರರಿಗೆ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ.
8.7 ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯ ಜಾರಿ
ಚುನಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಡವಳಿಕೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ (Model Code of Conduct – MCC) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು.
8.8 ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ
ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿಗದಿತ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಕ್ರಮ ಹಣದ ಬಳಕೆ, ಮತದಾರರಿಗೆ ಹಣ ಅಥವಾ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದ ಮಿತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
8.9 ಚುನಾವಣಾ ವೀಕ್ಷಕರ ನೇಮಕ
ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ವೀಕ್ಷಕರು, ಪೊಲೀಸ್ ವೀಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
8.10 ಮತದಾನ ಮತ್ತು ಮತ ಎಣಿಕೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ
ಮತದಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತದಾನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ನಿಯೋಜನೆ, ಭದ್ರತೆ, EVMಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಮತ ಎಣಿಕೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
8.11 ಮತದಾರರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು
ಮತದಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು, ಹೊಸ ಮತದಾರರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮತದಾನದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
9. ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ (Model Code of Conduct – MCC)
ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯು ಚುನಾವಣಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಜಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳು
- ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷ ಹರಡುವಂತಿಲ್ಲ.
- ಮತದಾರರಿಗೆ ಹಣ ಅಥವಾ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡಿ ಮತ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಾರದು.
- ಸರ್ಕಾರಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸಬಾರದು.
- ಮತದಾರರನ್ನು ಬೆದರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವುದು ತಪ್ಪು.
- ಸರ್ಕಾರಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಬಾರದು.
- ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.
- ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು.
ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಮಗಳು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅಧಿಕೃತ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ.
ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿಯಮವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಹಲವು ಅಂಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಕಾನೂನುಗಳ ಮೂಲಕವೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
10. ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮತಯಂತ್ರ (EVM)
EVM ಎಂದರೆ Electronic Voting Machine.
ಮತದಾರರು ತಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನವಾಗಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲು ಬಳಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ EVM ಬಳಕೆಯು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಮುಖ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ.
EVMನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳು
1. Ballot Unit (BU):
ಮತದಾರರು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಯ ಎದುರಿನ ಬಟನ್ ಒತ್ತುವ ಘಟಕ.
2. Control Unit (CU):
ಮತದಾನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮತ್ತು ಮತಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಘಟಕ. ಇದು ಮತಗಟ್ಟೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಬಳಿ ಇರುತ್ತದೆ.
3. VVPAT:
Voter Verifiable Paper Audit Trail. ಮತದಾರರು ತಾವು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಮತ ದಾಖಲಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಗದದ ಚೀಟಿಯ ಮೂಲಕ ದೃಢೀಕರಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದಾಗ VVPATನಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಹೆಸರು, ಕ್ರಮಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆಯಿರುವ ಚೀಟಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿ ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದು ಮುಚ್ಚಿದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
EVMನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
- ಮತ ಎಣಿಕೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
- ಮತಪತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
- ಅಮಾನ್ಯ ಮತಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
- ಮತದಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
- VVPAT ಮೂಲಕ ಮತದಾರರಿಗೆ ದೃಶ್ಯ ದೃಢೀಕರಣದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
11. VVPAT ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದರೇನು?
VVPATನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ Voter Verifiable Paper Audit Trail.
ಇದು EVMಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾದ ಕಾಗದದ ಪರಿಶೀಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
ಮತದಾರನು EVMನಲ್ಲಿ ಬಟನ್ ಒತ್ತಿದಾಗ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆ ಹೊಂದಿರುವ ಚೀಟಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಮತದಾರನು ಕೆಲವು ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ನಂತರ ಅದು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಂಗ್ರಹ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ ಮತದಾನದ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮತದಾರರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು.
12. ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಹ ಮತದಾರರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ನಮೂನೆಗಳು:
- Form 6 – ಹೊಸ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿ.
- Form 6A – ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಾರತೀಯ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿ.
- Form 7 – ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೆಸರು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು.
- Form 8 – ಮತದಾರರ ವಿವರಗಳ ತಿದ್ದುಪಡಿ, ವಿಳಾಸ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಬಂಧಿತ ಸೇವೆಗಳು.
ಮತದಾರರ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿಯನ್ನು EPIC (Elector Photo Identity Card) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮತದಾರರ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಇರುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
13. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನ (National Voters' Day)
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿ 25ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
2011ರಿಂದ ಈ ಆಚರಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ಹೊಸ ಮತದಾರರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸುವುದು.
- ಯುವಜನರಲ್ಲಿ ಮತದಾನದ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವುದು.
- ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
- ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಸುವುದು.
- ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು.
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನದಂದು ವಿವಿಧ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
14. SVEEP ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ
SVEEPನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ Systematic Voters' Education and Electoral Participation.
ಇದು ಮತದಾರರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.
ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ:
- ಶಾಲಾ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಮತದಾನದ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಹೊಸ ಮತದಾರರಿಗೆ ನೋಂದಣಿ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಅಂಗವಿಕಲರು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಮತದಾನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಮತದಾನದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
15. NOTA ಎಂದರೇನು?
NOTAನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ None of the Above.
ಕಣದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಮತ ನೀಡಲು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಮತದಾರರು NOTA ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ 2013ರ PUCL ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪಿನ ನಂತರ EVMಗಳಲ್ಲಿ NOTA ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.
ಇದು ಮತದಾರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ NOTAಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮತ ಬಂದರೂ ಅದು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಮರುಚುನಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
16. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿವೆ.
- ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (Election Commission of India).
- ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ (State Election Commission).
ಇವೆರಡರ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ:
- ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ ಚುನಾವಣೆ.
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ.
ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ:
- ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಚುನಾವಣೆ.
- ತಾಲೂಕು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಚುನಾವಣೆ.
- ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಚುನಾವಣೆ.
- ಪುರಸಭೆ ಮತ್ತು ನಗರಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ.
- ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಚುನಾವಣೆ.
ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 243K ಮತ್ತು 243ZA ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ.
17. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಗಳು ಕೆಲವು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ.
- ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಪದಚ್ಯುತಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನವಿದೆ.
- ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಶಿಫಾರಸು ಅಗತ್ಯ.
- ಆಯೋಗವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
- ಚುನಾವಣಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಆಯೋಗದ ನಿಯಂತ್ರಣವಿರುತ್ತದೆ.
- ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಕಾಪಾಡಲು ವೀಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
18. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು
ಭಾರತದಂತಹ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ.
18.1 ಹಣದ ಪ್ರಭಾವ
ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಹಣದ ಬಳಕೆ, ಮತದಾರರಿಗೆ ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಹಣದ ಚಲಾವಣೆಗಳು ಚುನಾವಣೆಯ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು.
18.2 ಅಪರಾಧೀಕರಣ
ಕೆಲವು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧೀಕರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.
18.3 ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ
ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಮಾಹಿತಿ, ನಕಲಿ ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ತಿರುಚಿದ ವಿಡಿಯೊಗಳು ಹರಡುವುದರಿಂದ ಮತದಾರರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.
18.4 ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಪ್ರಚಾರ
ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮತದಾರರನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಲು ನಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ.
18.5 ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ದೋಷಗಳು
ಅರ್ಹ ಮತದಾರರ ಹೆಸರು ಕೈಬಿಡುವುದು, ಒಂದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಹಲವು ಬಾರಿ ದಾಖಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ವಿಳಾಸದ ತಪ್ಪುಗಳು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
18.6 ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು
EVM, VVPAT, ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತದಾರರ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸೈಬರ್ ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
18.7 ಮತದಾನದ ಪ್ರಮಾಣ
ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತದಾರರು ಮತದಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸದಿರುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.
19. ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯತೆ
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ನಿರಂತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಸುಧಾರಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು:
- ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು.
- ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಹಣಕಾಸಿನ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
- ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು.
- ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು.
- ಮತದಾರರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
- ಚುನಾವಣಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು.
- ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸುವುದು.
- ಮಹಿಳೆಯರು, ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ಅಂಗವಿಕಲರಿಗೆ ಮತದಾನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು.
20. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮಹತ್ವ
ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳು:
- ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲತತ್ವಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
- ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
- ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಚುನಾವಣಾ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
- ಮತದಾರರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
- ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
- ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರವಾಗಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
- ದೇಶದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
21. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಯ್ದೆಗಳು
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಹಲವು ಕಾಯ್ದೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ.
1. ಜನಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 1950 (Representation of the People Act, 1950):
ಮತದಾರರ ಅರ್ಹತೆ, ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳ ತಯಾರಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಜನಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 1951 (Representation of the People Act, 1951):
ಚುನಾವಣೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಅನರ್ಹತೆ, ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನೋಂದಣಿ ಹಾಗೂ ಚುನಾವಣಾ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
3. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ ಕಾಯ್ದೆ, 1952:
ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
4. ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳ (ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ) ಆದೇಶ, 1968:
ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಚುನಾವಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
5. ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು (ನೇಮಕಾತಿ, ಸೇವಾ ಷರತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ) ಕಾಯ್ದೆ, 2023:
ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ, ಅರ್ಹತೆ, ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
22. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕುರಿತು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು
- ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ಥಾಪನೆ: 25 ಜನವರಿ 1950.
- ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ: ನವದೆಹಲಿ.
- ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಿ: 324.
- ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ: XV.
- ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು: ಸುಕುಮಾರ್ ಸೇನ್.
- ಮೊದಲ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆ: 1951–52.
- ಬಹುಸದಸ್ಯ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಸ್ತುತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: 1993ರಿಂದ.
- ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾರರ ದಿನ: ಜನವರಿ 25.
- ಮತದಾನದ ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು: 18 ವರ್ಷ.
- EVMನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ: Electronic Voting Machine.
- VVPATನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ: Voter Verifiable Paper Audit Trail.
- NOTAನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ: None of the Above.
- SVEEPನ ಪೂರ್ಣ ರೂಪ: Systematic Voters' Education and Electoral Participation.
- ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಧಿಗಳು: 243K ಮತ್ತು 243ZA.
- ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನೋಂದಣಿ: ಜನಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 1951ರ ಕಲಂ 29A.
23. ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)
ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನರೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರದ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ತಯಾರಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟಿಸುವವರೆಗೆ ಆಯೋಗವು ಹಲವು ಮಹತ್ವದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. EVM, VVPAT, SVEEP ಮತ್ತು ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ತನ್ನ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಬೇಕು.
ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ: ಈ ಲೇಖನವು ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವಿಧಿಗಳು, ರಚನೆ, ನೇಮಕಾತಿ, ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ, ಕಾರ್ಯಗಳು, EVM, VVPAT, NOTA, SVEEP, ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. KPSC ಮತ್ತು UPSC ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ತಯಾರಿ ನಡೆಸುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ